Op het Amsterdamse kantorengebied Amstel III werden tijdens de werksessie Ruimte voor Initiatief de contouren zichtbaar van een andere manier van gebiedsontwikkeling. Een werkwijze waarbij de overheid niet grootschalig gaat ingrijpen maar open staat voor initiatief en graag meewerkt om een transformatie van het gebied mogelijk te maken. Er ontstaat een speelveld waar eigenaren goede contacten onderhouden met de gemeente en hun steentje willen bijdragen aan de ontwikkeling van het gebied. En waar een onafhankelijke partij als oliemannetje fungeert om beweging in het gebied te krijgen. Het is nog pionieren, maar er lijkt wat moois tot bloei te kunnen komen. 

Wie op de kaart naar het Amsterdamse kantorengebied Amstel III kijkt ziet een gebied met potentie: prima verbindingen met zowel auto als OV, grenzend aan de Arena Boulevard met al haar voorzieningen met landelijke uitstraling. Maar voor wie er op straatniveau ronddwaalt tussen de veelal anonieme kantoorgebouwen zal die potentie moeilijk voor te stellen zijn. Een monofunctioneel kantoorgebied met 120 panden van 80 eigenaren en waar 25% van de kantooroppervlakte leeg staat. Een beeld dat je op heel veel plekken in ons land tegenkomt. Voor hetzelfde geld sta je op een bedrijventerrein in Nieuwegein, Woerden of Den Helder. Maar langzaam maar zeker groeit er iets in Amstel III. Niet van bovenaf, want de gemeente is helder: ‘De gemeente Amsterdam gaat geen grootschalige ingrijpen doen in het gebied.’

Maar er zijn genoeg initiatiefnemers die de potentie zien en er wordt ook op verschillende plekken geïnvesteerd in het gebied. Tijdens de werksessie Ruimte voor Initiatief werden op 26 april bijvoorbeeld Het Nieuwe Kantoor en Atlas Arena bezocht. De eigenaren van deze panden, geen traditionele beleggers maar particulieren, hebben geïnvesteerd in leegstaande panden met een blik op de lange termijn. Ze hebben met name geïnvesteerd in de levendigheid van de panden, bijvoorbeeld door horeca toe te voegen. En met succes, het zijn levendige panden die allerlei nieuwe huurders hebben aangetrokken. 

Maar met alleen het verbouwen van kantoren creëer je nog geen levendig gebied. Hein de Haan, die een haalbaarheidsstudie heeft gemaakt voor de transformatie van een kantoorpand aan de rand van Amstel III tot een woon-werk pand dat 24/7 levendigheid biedt, noemt het gebied een ‘stedenbouwkundig verkeersongeluk’. ‘Als ik hier rondkijk zie ik een groot parkeerterrein met hier en daar een plukje kantoor’  aldus de Haan. Wil je daar wat aan veranderen dat moet je volgens hem een wenkend perspectief bieden voor het gebied: een levendig gebied waar niet geen 9 tot 5 cultuur heerst maar waar 24uur per dag, 7 dagen per week leven in de brouwerij is. Dat ontstaat niet in een keer maar moet stap voor stap op een organische wijze kunnen ontstaan. Dit vraagt wel wat van de traditionele partijen in het gebied. Zijn vertaling van organische gebiedsontwikkeling en het gedachtegoed van De Spontane Stad is dat je op een hoog schaalniveau een strakke regie voert om op een lager schaalniveau te kunnen loslaten. De gemeente moet heldere spelregels bieden. 

Marlies Geijsel van het Projectbureau Zuidoostlob van de gemeente Amsterdam geeft aan dat de gemeente zeer zeker open staat voor initiatief. Het projectbureau probeert invulling te geven aan haar rol van faciliterende overheid. Dat is pionieren en zoeken naar manieren waarop de gemeente kan anticiperen op initiatieven vanuit het gebied. Zo is er bijvoorbeeld een gemeentelijk initiatieventeam dat iedere twee weken een soort spreekuur heeft waarna ze zo snel mogelijk een uitspraak doen over de wenselijkheid en initiatiefnemers op weg proberen te helpen binnen de gemeentelijke organisatie.

Ook willen zij kijken hoe de gemeente bijvoorbeeld met investeringen in de openbare ruimte partijen kunnen verleiden om te investeren in hun eigen bezit. Een belangrijk punt waar zij echter wel tegenaan lopen is de beperkte mogelijkheden om middels het bestemmingsplan hierin te kunnen sturen. Vooral de noodzaak van planeconomische onderbouwing van een bestemmingsplanwijziging is een knelpunt wanneer je ruimte wil geven voor initiatief maar nog niet exact kan en wil vastleggen wat voor een initiatieven op welke plek kunnen gaan landen. 

Maar een ondernemende overheid en eigenaren die hun eigen pand aanpakken zorgen nog niet voor een levendig gebied. In dat gat is Saskia Beer met haar Glamourmanifest gesprongen. Als een onafhankelijke partij die gedreven is om het gebied op korte termijn alvast te laten bruisen probeert zij de eigenaren in het gebied te verenigen. En vanuit het Glamourmanifest op ludieke wijze leven in de brouwerij te brengen. Zonder de lange termijn uit het oog te verliezen, want je krijgt eigenaren alleen in beweging als je ze een perspectief op de toekomst kan bieden. Het blijkt moeilijk om partijen te bewegen de eerste stap te nemen, maar het enthousiasme en de gedrevenheid van Beer lijken bij verschillende partijen aan te slaan.

Door de oogharen is er een bruisende toekomst voor Amstel III zichtbaar. Overheid en initiatiefnemers lijken elkaar te vinden in een werkwijze om bottom-up initiatief tot bloei te laten komen. Ruimte bieden voor initiatief  lijkt een succesvol alternatief te kunnen zijn voor grootschalige ingrepen waarvoor de wil en de middelen bij de traditionele partijen ontbreken. Tijdens de werksessie zijn verschillende aanknopingspunten hiervoor voorbij gekomen, maar ook helder geworden wat er nog in de weg staat. 

Het Nirov, Urhahn Urban Design, Planbureau voor de Leefomgeving en het Ministerie van Infrastructuur en Milieu organiseren gezamenlijk vier werksessies organische stedelijke ontwikkeling onder de titel Ruimte voor Initiatief, omdat ondernemerschap, hoe klein ook, aan de basis ligt van organische ontwikkeling. In vier werksessies bekijken we deze ontkiemende nieuwe werkwijze met eigen ogen en bespreken die met stakeholders, initiatiefnemers en experts. De bijeenkomst op 26 april in Amstel III was de eerste in de serie. De volgende sessies zijn op: 

- 16 mei, Havenkwartier in Deventer, waar een flexibel bestemmingsplan deuren blijkt te openen die voorheen potdicht leken. En waar de vraag is of het zal lukken om de huidige creatieve bedrijvigheid te laten groeien tot een sluitende gebiedsexploitatie.

- 7 juni, woonerfwijk Emmerhout in Emmen, waar de gelauwerde Emmen Revisited-aanpak is ontwikkeld en waar bewoners hun eigen buurtbedrijf starten dat gemeentelijke taken zal overnemen. 

- 28 juni, Coolhaveneiland in Rotterdam, waar bottom-up initiatieven in de openbare ruimte katalysator zijn voor ontwikkeling van het gebied.