Wat is het geheim van het succes van BrabantStad? Voor een belangrijk deel zit het in het feit dat men in deze regio meebeweegt met de genade. Zo blijkt op 16 januari 2008 tijdens de expeditie naar BrabantStad met als thema Mozaïekmetropool: van regionaal ontwerp naar lokale praktijk. Expeditieleider Pieter van Ree (Nirov en voorheen programmamanager BrabantStad): "Het is hier net een bestuurlijke rotonde; iedereen remt af en dan is het kijken wie voorrang heeft en wie voorrang neemt. Er wordt daarom ook weinig gebotst in Brabantstad."

Om de veelgehoorde kritiek dat dit stedelijk netwerk niet meer is dan een succesvolle lobbyclub, te weerleggen, besloten de vijf grote Brabantse steden (B5) om begin 2006 een ontwerpatelier te starten. Of in de woorden van Gertjan Koolen (provincie Noord-Brabant en projectleider van het ontwerpatelier): "om eens vrij te kunnen denken over de ruimtelijke identiteit van Brabantstad." Wie is BrabantStad? Wie kan BrabantStad in 2036 zijn? En wat is daarvoor nodig?

Het ontwerpatelier, onder leiding van ateliermeester Steven Slabbers (Bosch Slabbers) kwam tot de conclusie dat de ruimtelijke identiteit van Brabant ligt in het mozaïek; het feit dat de Brabantse steden, dorpen, infrastructuur en natuur in een fijnmazig patroon naast elkaar voorkomen. Dit mozaïek is wat BrabantStad onderscheidt van andere stedelijke netwerken. Door het mozaïek als uitgangspunt te nemen kan BrabantStad een nieuw type stedelijkheid ontwikkelen dat "voorbij de traditionele tegenstelling stad-land gaat en vorm geeft aan een nieuwe ruimtelijke en economische vervlechting van steden, dorpen en landschappen."

Daarnaast heeft het atelier volgens Koolen nog een aantal andere belangrijke inzichten opgeleverd. Bijvoorbeeld: leg de prioriteit bij de steden, versterk de internationale positie van BrabantStad door beter aan te sluiten op de HSL, en benut de kanalen beter als "het geheim van Brabant". Maar hoe zien dat mozaïek en die nieuwe stedelijkheid eruit in de praktijk?

Om dat te bekijken, bezoeken we een aantal projecten. Het eerste project is het Paleiskwartier in Den Bosch, een gebied vlak naast het centraal station aan de westzijde van het spoor. Jules Goris (gemeente Den Bosch): "Het Paleiskwartier is een van de grootste binnenstedelijke revitaliseringsprojecten en omvat de herontwikkeling van een verpauperd bedrijventerrein tot een levendig centrumgebied. Belangrijk hierbij is de bijzondere architectuur en de combinatie van grootschalige complexen als het Paleis van Justitie, de hogeschool en andere scholen, de appartementengebouwen en de commerciële dienstverlening." Het Paleiskwartier is door 's-Hertogenbosch ontwikkeld met behulp van samenwerking tussen en investeringen van publieke én private partijen (in totaal 600 miljoen euro).

Het natuurgebied Het Groene Woud dat in het hart van BrabantStad ligt, is een belangrijk onderdeel van de Mozaïekmetropool. In 2005 werd Het Groene Woud uitgeroepen tot een van de twintig Nationale Landschappen. Ger van den Oetelaar, wethouder gemeente Boxtel, is een van de mensen die het plan voor Het Groene Woud op de rails heeft gezet. Een ambitieus plan van aanvankelijk 45 (inmiddels ruim tweehonderd) projecten in een gebied van 35.000 hectare bestaande uit bossen, moerassen, heide en agrarisch populierenlandschap.

"Bij het aantreden van Balkenende I werd duidelijk dat er minder geld voor groen zou zijn. Dus moeten we het zelf doen", dacht van den Oetelaar. En zo vervolgt hij: "we hebben een geldmachine uitgevonden." Het gaat om een streekfonds. Hoe het werkt? Streekorganisaties en particulieren kunnen een streekrekening openen. Zij storten geld op een speciale rekening van de ASN Bank. Die doneert jaarlijks een percentage van het ingelegde spaargeld aan de stichting. Nu is dat 0,15 procent. Maar rekeninghouders kunnen ook vrijwillig een bepaald percentage van hun rente of een bepaald bedrag geven. Van den Oetelaar: "Zo is het mogelijk geld te geven zonder geld te geven."

De doelstelling van Streekrekening Het Groene Woud is jaarlijks minimaal 200.000 euro besteden aan duurzame projecten in Het Groene Woud. Sinds het project in mei 2006 van start ging hebben zich al een groot aantal organisaties gemeld, onder anderen de provincie Noord-Brabant, de gemeenten Eindhoven en Boxtel, en de bedrijven Campina, Heymans. Inmiddels staat er 45 miljoen euro op de rekening. De ontwikkeling van Het Groene Woud is de afgelopen jaren ook ondersteund met financiële middelen vanuit de EU. Dit gebeurde onder meer via de Interregprojecten ’Groene Woud-Groen Hage(n)land’ en 'Lifescape'.

Een van de projecten binnen Het Groene Woud is landschapspark Moerenburg aan de zuidoostelijke stadsrand van Tilburg. Erdoorheen rijdend vanaf de stad zien we een verlaten rioolwaterzuiveringsinstallatie, een paar voetbalvelden, wat volkstuinen, koeien en zowaar een kameel. John Verstappen van de gemeente Tilburg vertelt over de plannen voor het gebied: "Waren er in de jaren negentig nog vooral woningbouwplannen voor dit gebied, nu gaat om plannen voor met name recreatieve functies. Zo willen we het terrein rond de voormalige rioolwaterzuiveringsinstallatie ontwikkelen naar het voorbeeld van de Westergasfabriek. Dat moet een gebied worden met een kunst-, cultuur- en educatiefunctie."

De expeditie eindigt in het Veemarktkwartier in Tilburg; een buurt met veelal vooroorlogse panden vlakbij het centrum van de stad. In de wijk zijn ongeveer driehonderd creatieve ondernemers gevestigd met name in de muziek en nieuwe mediasector, o.a. Popcentrum 013, Carre, Villamedia en Cast. Projectleider Harrie Dona: "De plannen in het Veemarktkwartier voorzien onder meer in de bouw van vijf etages bovenop de Tivoligarage waar onder meer Mundial Productions, museum Scryption en jazzpodium Paradox zich willen vestigen." De gemeenteraad heeft het plan waarbij in een jaar of vijf zo’n 50 miljoen euro wordt geënvesteerd in een locatie van zo’n 26.000 vierkante meter aan gebouwen ontstaan die een bovenregionale functie qua film, nieuwe media en muziek hebben. Projectontwikkelaars brengen 34 miljoen in, de gemeente legt 8 miljoen op tafel en de resterende 8 miljoen moet uit Europese fondsen komen.

In de afsluitende discussie komen een aantal lessen naar voren.

1) Leiderschap op verschillende niveaus is belangrijk.

2) Ontwerpend onderzoek moet je inzetten als procesaanjager en niet als blauwdruk.

3) Gewortelde energie is nodig; dat wil zeggen energie van lokale mensen.

4) Bouw allianties tussen de mensen die het moeten doen.

5) Er moet druk achter zitten. Dus moet je uitvinden waar de urgentie zit.

6) Beweeg mee met de genade; spring in op actuele ontwikkelingen.