De kennis en ervaring van bewoners is van grote waarde voor een goede gebiedsontwikkeling. "De realiteit van bewoners is vaak een andere dan van een professional", benadrukt Hans Hoogvorst, directeur H/Kwadraat. Beide werelden komen samen in het participatieproces, maar hoe en wanneer benaderen en betrekken we bewoners? En hoeveel extra tijd gaat dit wel niet kosten?

Op donderdag 19 juni vormden geïnteresseerde professionals van woningbouwcorporaties, gemeenten, adviesbureaus en projectontwikkelaars uit verscheidene provincies een gemêleerde groep. Allemaal waren ze op zoek naar nieuwe ideeën, handvatten en referentiekaders wat betreft bewonersparticipatie in hun projecten.

Arjan Otten deelde zijn ervaringen als projectsecretaris van de IJsseldelta. Voor het gebied ten zuiden van de IJssel moest er in een relatief kort tijdsbestek een masterplan komen waarin een aantal grote infrastructurele, economische en sociale ontwikkelingen samen kwamen. Aan de bewoners werden vijf strategieën voorgelegd, maar uiteindelijk kozen alle stakeholders voor optie zes, die door bewoners was ontworpen. Succesfactoren die Arjan Otten onderstreepte in dit proces waren de open communicatie en directe interactie met de bewoners en betrokkenen, en het snel schakelen en meebewegen. Daarnaast is het belangrijk om successen zichtbaar te maken.

Er kan op twee manieren naar het participatieproces gekeken worden: vanuit de leefwereld van de bewoner en vanuit de systeemwereld van de professional. Terecht stelt Hans Hoogvorst dan ook de vraag: Participeert u in een maatschappelijke activiteit buiten uw werk? Juist het anders benaderen vanuit de professional is van belang om de bewoner te betrekken bij het proces. Een betekenisvolle samenwerking tussen professionals en bewoners vraagt om: een visie en verbinding, afspraken over delen van verantwoordelijkheden en bevoegdheden, om openheid, bewustzijn en spontaniteit in de communicatie en het durven nemen van risico's.

Juist door (alleen) sociaal te ontwikkelen kan ook kwaliteit toegevoegd worden. Ted van de Wijdeven, Universiteit van Tilburg, licht het proces van de wijk Pendrecht te Rotterdam toe. In Pendrecht zijn de rollen omgedraaid en staan de bewoners voor de klas les te geven aan de professionals: een coalitie die draait om de samenwerking tussen bewoners, waarbij de professional soms als helpende hand op bezoek komt. Ted benadrukt in zijn presentatie de drie voorwaarden voor een vitale coalitie: urgentie, aanjagers en back-up. Er moet aanwezigheid zijn van maatschappelijke druk om überhaupt een coalitie van de grond te krijgen. Daarnaast moeten er in de wijk doeners zijn die bereid zijn de kar te trekken. Ook moet er bestuurlijke en/of ambtelijke ruggensteun zijn voor het initiatief en de initiatiefnemer. Tot slot moet er een goede balans zijn tussen de leefwereld en de systeemwereld.

Wie is de bewoner van de toekomst? Op welke doelgroep moeten we woonwensen afstemmen? Hoe gaan we te werk? Marcel Tankink, KAW Architecten, geeft een prikkelende intro over de bewoner van de toekomst. "Als je iets maakt voor iemand dan praat je daar toch mee". Marcel zegt hiermee dat niet de corporatie, de gemeente of provincies, niet zorginstellingen opdrachtgever zijn, maar de bewoners. Doorstroming is essentieel in een wijk dus moet er in de ontwikkeling ingespeeld worden op de kwaliteiten van de toekomst. Voelt de bewoner, die er over 15 jaar woont, zich gelukkig? Door middel van de woonmilieubenadering bepaalt KAW de behoeften en woonwensen van de nieuwe bewoners. Er wordt niet vanuit de vraagkant geredeneerd, maar vanuit de aanbodzijde, de veelvormigheid. Er wordt vanuit de consument gebouwd.

Na het inleidende plenaire gedeelte ging de deelnemersgroep uiteen naar de workshops waarin dieper op verschillenden thema's en momenten in een ontwikkelingsproces werd ingegaan. Lodewijk Baljon, Baljon landschapsarchitecten, ging in op de procesarchitectuur van het architectuurproces in het Waalfront van Nijmegen. Een open proces waarin met de bewoners ontwerpen centraal staat. Opvallend was dat hij heel lang heeft gewacht met het daadwerkelijk op papier zetten van een ontwerp. Belangrijker is om eerst veel kennis te verkrijgen van de bewoners in hun woonomgeving. Veel kleine stapjes geven beter inzicht in de belevingswaarde van een gebied wat uiteindelijk tot een beter ontwerp leidt.

Mechtild Linssen, van Linssen en Van Asseldonk, ging dieper in op de belangen en de behoeften van bewoners. Zij hebben bij uitstek belang bij het oplossingen voor de problemen en een perspectief, ook voor de lange termijn. Mechtild vroeg de deelnemers als eerste hoe ze zelf woonden en of ze tevreden zijn met hun eigen woonomgeving. Het juist op een creatieve manier naar boven halen van kennis geeft inzicht in de belangen van de betrokkenen. De bewonerskennis kan heel belangrijk zijn en goed benut worden bij een wijk- en/of buurtanalyse.

In de derde workshop, gegeven door Mark Verhijde van de gemeente Enschede, werd het proces van de wijk Wesselerbrink toegelicht onder het centrale thema: mensen in processen. Bewoners een bewuste positieve houding laten beleven en uitdragen over hun omgeving. Een houding die in de wijk uitgedragen wordt in het vertellen van verhalen over de wijk. Daarnaast worden initiatieven van de bewoners bij de gemeente enthousiast opgepakt. Het bijzondere bij het oppakken van de initiatieven is dat de gemeente een eigen verantwoordelijkheid koppelt aan het idee of plan van de bewoner. Een mooi voorbeeld: De jongeren in de wijk mochten een tafeltennistafel hebben, maar als tegenprestatie moesten ze 1 jaar lang de tuinen van de ouderen onderhouden. Zo maak je geld met geld! Burgerparticipatie is hier benaderd in de vorm van co-makerschap. Een kansgerichte benadering met een andere houding en mentaliteit; mensgericht en doen.

Het centrale afsluitende punt van de dag is dat de professional zich realiseert dat hij of zij een systeembril op heeft. De professional moet zich juist laten inspireren door voorbeelden. Het gaat ten slotte om het creëren van een plek waar mensen zich prettig en thuis voelen. Verplaats je als professional in de leefwereld van de bewoner en denk na hoe je zelf als professional participeert. Sta stil bij datgene wat ons als professional drijft. Wat vinden we er zelf van, wat stralen we zelf uit en hoe levert deze uitstraling beweging en enthousiasme op.